ГРАДИНАРСТВО
Градинарството како стопанска гранка е дел од растителното
производство кое опфаќа проучување и производство на специфична група
растенија наречени зеленчуци.
Терминот зеленчук опфаќа голем број на видови чии вегетативни и
генеративни органи се користат во исхраната: во свежа, варена и конзервирана
состојба.
Во светот се познати околу 1000 видови на зеленчук, од кои се
одгледуваат околу 150, но најширока примена имаат 30-50 видови.
Придавката зелен се содржи во сите јазици кои ја означуваат оваа
група на производи, затоа што во најголем дел се консумираат во зелена
(технолошка) зрелост.
Градинарство = Хортикултура (зеленчук, овошје, цвеќе, лоза)
Хортус= градина.
Зеленчуково производство = Градинарско производство.
Најголем ареал на распространетост имаат видовите со умерена
потреба кон факторите на надворешната средина. Такви се: Пред 4000 години:
кромид, зелка, краставица, грав. Пред 2000-4000 години: грашок, ротква,
морков, геревиз, лук, шпаргла.
Пред 2000 години: спанаќ, магдонос, диња. После Колумбо (Откривање
на Америка): домат, пиперка, компир, тиква.
Зеленчуковото производство претставува една од најинтензивните
гранки на растителното производство. Тоа се изразува преку економскиот
ефект и приносот кој се постигнува по единица површина. Така на пр.
Производството на пиперка по хектар може да обезбеди 5-8 пати, а во
стакленичко производство 190-250 пати поголема вредност во однос на
производството на пченица. Еден хектар на интензивно нивско производство
од зеленчук може да одговара на 30-100 хектари под пченица, а 1 хектар
стакленичко производство на 600-900 ha под пченица.
Производството на градинарските видови може да се организира на
отворен простор, во градини и ниви и во заштитен простор. Времето и начинот
на отворено зависи од климатските услови и може да биде рано, средно рано,
доцно и зимско производство.
Раното пролетно производство се организира во реони со повисока
средно годишна температура и поголем број денови без појава на мараз.
Касното производство наменето е пред се за индустриска преработка
или за домаќинството. Се одгледува како втора култура (зелка, краставица,
боранија и сл.), што овозможува интензивно користење на површината.
Зимското производство присутно е во јужните реони во кои успешно се
одгледува: зелка, салата, спанаќ, кромид.
Најинтензивна форма на зеленчуковото производство е
производството во заштитен простор. Овде спаѓаат: топли леи, тунели и
пластеници, оранжерии, хидропони, фитотрони, габарници.
Топлите леи, тунелите, пластениците, оранжериите се најчест тип на
совршено заштитен простор. Хидропоните по својата констукција се многу
слични на оранжериите, но почвата е заменета со хранлив раствор, во кој
слободно се развива кореновиот систем, а под контрола е исхраната на
растенијата. Фитотроните се најсовршен тип на заштитен простор. Кај нив под
контрола се сите растителни фактори, вклучувајќи го и регулирањето на
светлосните услови. Габарниците се темни простории кои служат за
одгледување на печурки.
Според должината на вегетацијата (од семе до семе) градинарските
видови се делат на:
Едногодишни (домат, краставица, грашок и др.),
Двегодишни (зелка, морков, кромид) или
Повеќегодишни (рен, ревен – од фам Brassicaceae, шпаргла).
Македонија е земја со долга традиција на одгледување градинарски
култури. Производството на зеленчук е застапено во сите делови на земјата,
меѓутоа комерцијално најважните производни региони се наоѓаат околу
Струмица, Гевгелија и Валандово.
Градинарски култури кои најчесто се одгледуваат на отворено се: зелка,
грав, бостан, компир, кромид, лук, салата, како и домати, пиперки и краставици,
кои воедно зафаќаат значајни површини под заштитени простори (пластеници
и стакленици).
Површините под градинарски култури (65 000 ha) се релативно стабилни
во последните десет години, односно немаат тренд на пораст, со тоа што
интензивирано е рано градинарското производство, посебно на домати и
краставици, заради високите цени во периодот на април и мај.
Површината под стакленици во Р. Македонија е 260 ha, меѓутоа
капацитетот на експлоатација е помеѓу 70 и 75%. Во 2003 година од 185
активни хектари под пластеници биле произведени 25 000 тони зеленчук, во
најголем дел домати, следени од краставици и лути пиперки. Оваа количина е
за 20% поголема од претходниот тригодишен (2000-2002 год.) просечен
принос.
Многу често се сретнува една класификација на зеленчуковите видови
која е направена според продуктивните органи и ботаничките одлики на
растенијата.
Видовите се поделени на:
Коренови зеленчуци: морков, магдонос, ротква, ротквица, цвекло;
Луковичести зеленчуци: кромид, лук, праз;
Клубенести видови: компир, чичока;
Лиснати зеленчуци: спанаќ, салата, блитва;
Плодови зеленчуци: домат, пиперка, краставица, лубеница, диња;
Мешункасти зеленчуци: грашок, боранија, бакла;
Соцветија (карфиол, артичока,брокола);
Главици (зелка, кељ, кинеска зелка);
Градинарството како стопанска гранка е дел од растителното
производство кое опфаќа проучување и производство на специфична група
растенија наречени зеленчуци.
Терминот зеленчук опфаќа голем број на видови чии вегетативни и
генеративни органи се користат во исхраната: во свежа, варена и конзервирана
состојба.
Во светот се познати околу 1000 видови на зеленчук, од кои се
одгледуваат околу 150, но најширока примена имаат 30-50 видови.
Придавката зелен се содржи во сите јазици кои ја означуваат оваа
група на производи, затоа што во најголем дел се консумираат во зелена
(технолошка) зрелост.
Градинарство = Хортикултура (зеленчук, овошје, цвеќе, лоза)
Хортус= градина.
Зеленчуково производство = Градинарско производство.
Најголем ареал на распространетост имаат видовите со умерена
потреба кон факторите на надворешната средина. Такви се: Пред 4000 години:
кромид, зелка, краставица, грав. Пред 2000-4000 години: грашок, ротква,
морков, геревиз, лук, шпаргла.
Пред 2000 години: спанаќ, магдонос, диња. После Колумбо (Откривање
на Америка): домат, пиперка, компир, тиква.
Зеленчуковото производство претставува една од најинтензивните
гранки на растителното производство. Тоа се изразува преку економскиот
ефект и приносот кој се постигнува по единица површина. Така на пр.
Производството на пиперка по хектар може да обезбеди 5-8 пати, а во
стакленичко производство 190-250 пати поголема вредност во однос на
производството на пченица. Еден хектар на интензивно нивско производство
од зеленчук може да одговара на 30-100 хектари под пченица, а 1 хектар
стакленичко производство на 600-900 ha под пченица.
Производството на градинарските видови може да се организира на
отворен простор, во градини и ниви и во заштитен простор. Времето и начинот
на отворено зависи од климатските услови и може да биде рано, средно рано,
доцно и зимско производство.
Раното пролетно производство се организира во реони со повисока
средно годишна температура и поголем број денови без појава на мараз.
Касното производство наменето е пред се за индустриска преработка
или за домаќинството. Се одгледува како втора култура (зелка, краставица,
боранија и сл.), што овозможува интензивно користење на површината.
Зимското производство присутно е во јужните реони во кои успешно се
одгледува: зелка, салата, спанаќ, кромид.
Најинтензивна форма на зеленчуковото производство е
производството во заштитен простор. Овде спаѓаат: топли леи, тунели и
пластеници, оранжерии, хидропони, фитотрони, габарници.
Топлите леи, тунелите, пластениците, оранжериите се најчест тип на
совршено заштитен простор. Хидропоните по својата констукција се многу
слични на оранжериите, но почвата е заменета со хранлив раствор, во кој
слободно се развива кореновиот систем, а под контрола е исхраната на
растенијата. Фитотроните се најсовршен тип на заштитен простор. Кај нив под
контрола се сите растителни фактори, вклучувајќи го и регулирањето на
светлосните услови. Габарниците се темни простории кои служат за
одгледување на печурки.
Според должината на вегетацијата (од семе до семе) градинарските
видови се делат на:
Едногодишни (домат, краставица, грашок и др.),
Двегодишни (зелка, морков, кромид) или
Повеќегодишни (рен, ревен – од фам Brassicaceae, шпаргла).
Македонија е земја со долга традиција на одгледување градинарски
култури. Производството на зеленчук е застапено во сите делови на земјата,
меѓутоа комерцијално најважните производни региони се наоѓаат околу
Струмица, Гевгелија и Валандово.
Градинарски култури кои најчесто се одгледуваат на отворено се: зелка,
грав, бостан, компир, кромид, лук, салата, како и домати, пиперки и краставици,
кои воедно зафаќаат значајни површини под заштитени простори (пластеници
и стакленици).
Површините под градинарски култури (65 000 ha) се релативно стабилни
во последните десет години, односно немаат тренд на пораст, со тоа што
интензивирано е рано градинарското производство, посебно на домати и
краставици, заради високите цени во периодот на април и мај.
Површината под стакленици во Р. Македонија е 260 ha, меѓутоа
капацитетот на експлоатација е помеѓу 70 и 75%. Во 2003 година од 185
активни хектари под пластеници биле произведени 25 000 тони зеленчук, во
најголем дел домати, следени од краставици и лути пиперки. Оваа количина е
за 20% поголема од претходниот тригодишен (2000-2002 год.) просечен
принос.
Многу често се сретнува една класификација на зеленчуковите видови
која е направена според продуктивните органи и ботаничките одлики на
растенијата.
Видовите се поделени на:
Коренови зеленчуци: морков, магдонос, ротква, ротквица, цвекло;
Луковичести зеленчуци: кромид, лук, праз;
Клубенести видови: компир, чичока;
Лиснати зеленчуци: спанаќ, салата, блитва;
Плодови зеленчуци: домат, пиперка, краставица, лубеница, диња;
Мешункасти зеленчуци: грашок, боранија, бакла;
Соцветија (карфиол, артичока,брокола);
Главици (зелка, кељ, кинеска зелка);
